Περιγραφική Ανάλυση Ελληνικού Κοινοβουλίου

Εισαγωγή

Αυτό είναι το πρώτο άρθρο ανάλυσης στην ιστοσελίδα μου! Αποφάσισα να εφαρμόσω όλο τον κύκλο της ανάλυσης δεδομένων, ξεκινώντας από την εξόρυξή τους, προχωρώντας στην τακτοποίηση και καταλήγοντας στην ανάλυσή τους. Σε αυτό το κείμενο θα ήθελα να ασχοληθώ με την ιστορία των εκπροσώπων του Ελληνικού Κοινοβουλίου και να απαντήσω κάποια ενδιαφέροντα ερωτήματα. Για τη διεξαγωγή της έρευνας χρησιμοποιώ δεδομένα που έχει δημοσιεύσει η ιστοσελίδα του Ελληνικού Κοινοβουλίου σχετικά με τους εκλεγμένους βουλευτές.

Το ελληνικό πολιτικό σκηνικό έχει κατακτήσει τη συζήτηση της κοινής γνώμης τα τελευταία χρόνια, δυστυχώς για αρνητικούς λόγους, εξαιτίας της πρόσφατης οικονομικής κρίσης. Ένα σημαντικό μέρος του διαλόγου αφορά τα αίτια της κρίσης, τα οποία αποτελούν σημείο αντιπαράθεσης μέχρι και σήμερα. Σε αυτό το άρθρο θα ασχοληθώ με μόνο ένα σημείο της κριτικής: ότι «έχουμε τους ίδιους» εκπροσώπους. Βέβαια, οι εκπρόσωποί μας στη Βουλή δεν ορίστηκαν από κανένα κόμμα (αντιθέτως έγιναν εκλογές), οπότε η κριτική επικεντρώνεται στο ότι εκλέγονται τα ίδια κόμματα ή ακόμα και οι ίδιοι βουλευτές, ίσως λόγω προσωπικών οφελών. Τελικά, τι συνέβη; Είναι ένας ισχυρισμός που έχει νόημα; Αυτό θα μελετήσω στο παρόν άρθρο.

Δεδομένα

Το σύνολο δεδομένων εξορύχθηκε από την ιστοσελίδα του Ελληνικού Κοινοβουλίου με τη βοήθεια του πακέτου {RSelenium}. Είναι ελεύθερα διαθέσιμο στο GitHub και καλύπτει όλες τις θητείες από το 1974 μέχρι και το 2019. Κάθε γραμμή αντιστοιχεί σε έναν βουλευτή που εκλέχτηκε σε μία θητεία, με πέντε μεταβλητές: πλήρες όνομα, κοινοβουλευτική ομάδα, εκλογική περιφέρεια, κοινοβουλευτική περίοδος και διάρκεια περιόδου. Σε μεταγενέστερη έκδοση των δεδομένων μου αποφάσισα να αξιολογήσω και δεδομένα ανισοτήτων ως προς το φύλο και για αυτό έχει προστεθεί και μία επιπλέον μεταβλητή φύλου. Αυτή η μεταβλητή αποτελεί εκτίμηση φύλου και βασίζεται αποκλειστικά στο όνομα του βουλευτή, άρα εμπεριέχει κάποια αβεβαιότητα.

Πίνακας 1: Επεξεργασμένο σύνολο δεδομένων (δείγμα)

Βουλευτής	Κόμμα	Περιφέρεια	Περίοδος	Διάρκεια	Φύλο
Αγαπηδάκη Ε.	ΝΔ	ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ	19	(28/05/2023 - 29/05/2023)	γυναίκα
Σκυλακάκης Θ.	ΝΔ	ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ	19	(28/05/2023 - 29/05/2023)	άνδρας
Στυλιανίδης Χ.	ΝΔ	ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ	19	(28/05/2023 - 29/05/2023)	άνδρας
Λυτρίβη Ι.	ΝΔ	ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ	19	(28/05/2023 - 29/05/2023)	γυναίκα
Σταμάτης Γ.	ΝΔ	ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ	19	(28/05/2023 - 29/05/2023)	άνδρας
Χατζηιωαννίδου Μ.	ΝΔ	ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ	19	(28/05/2023 - 29/05/2023)	γυναίκα
Πολύζου Μ.	ΝΔ	ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ	19	(28/05/2023 - 29/05/2023)	γυναίκα
Ηλιόπουλος Ό.	ΣΥΡΙΖΑ	ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ	19	(28/05/2023 - 29/05/2023)	άνδρας
Ακρίτα Έ.	ΣΥΡΙΖΑ	ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ	19	(28/05/2023 - 29/05/2023)	γυναίκα
Αποστολάκης Ε.	ΣΥΡΙΖΑ	ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ	19	(28/05/2023 - 29/05/2023)	άνδρας

Στον επόμενο πίνακα συνοψίζονται τα κόμματα που εμφανίζονται στο σύνολο δεδομένων, μαζί με τη συντομογραφία και το χρώμα που χρησιμοποιείται στα γραφήματα.

Πίνακας 2: Οργάνωση ονομάτων κομμάτων και συντμήσεών τους

Όνομα κόμματος	Συντομογραφία	Χρώμα
Νέα Δημοκρατία	ΝΔ	#0492c2
Συνασπισμός Ριζοσπαστικής Αριστεράς	ΣΥΡΙΖΑ	#e27bb1
Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα	ΠΑΣΟΚ	#95bb72
Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας	ΚΚΕ	#FF6666
Ανεξάρτητοι	Ανεξάρτητοι	#808080
Ελληνική Λύση	Λύση	#808080
Μέτωπο Ευρωπαϊκής Ρεαλιστικής Ανυπακοής	ΜέΡΑ25	#808080
Χρυσή Αυγή	ΧΑ	#808080
Το Ποτάμι	ΠΟΤΑΜΙ	#5592aa
Λαϊκή Ενότητα	ΛΑΕ	#808080
Ανεξάρτητοι Έλληνες	ΑΝΕΛ	#808080
Δημοκρατική Αριστερά	ΔΗΜΑΡ	#FF4466
Ανεξάρτητοι Δημοκρατικοί Βουλευτές	ΑΔΠ	#808080
Λαϊκός Ορθόδοξος Συναγερμός	ΛΑΟΣ	#808080
Δημοκρατικό Κοινωνικό Κίνημα	ΔΗΚΚΙ	#808080
Πολιτική Άνοιξη	ΠΟΛΑΝ	#808080
Εναλλακτικοί Οικολόγοι	ΑΕ	#808080
Δημοκρατική Ανανέωση	ΔΗΑΝΑ	orange
Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας Εσωτερικού	ΚΚΕ εσ.	#FF3366
Ένωση Δημοκρατικού Κέντρου	ΕΔΗΚ	#808080
Εθνική Παράταξη	ΕΠ	#808080
Συμμαχία Προοδευτικών και Αριστερών Δυνάμεων	ΣΠΑΔ	#808080
Κόμμα Νεοφιλελευθέρων	ΚΝΦ	#808080
Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά	ΕΔΑ	#808080

Αριθμός Κομμάτων

Ξεκινώ με μία ιστορική αναδρομή στον αριθμό των κομμάτων που έχουν εκπροσωπηθεί στο Ελληνικό Κοινοβούλιο και ολοκλήρωσαν τη θητεία τους ως κοινοβουλευτική ομάδα. Από την πτώση της χούντας, τα κόμματα στο κοινοβούλιο ήταν αρκετά λίγα, τα ιστορικά: ΚΚΕ, Νέα Δημοκρατία και ΠΑΣΟΚ. Η Βουλή του 1981 αποτελούνταν μόλις από τρία κόμματα.

Η ωρίμανση των συνθηκών της Μεταπολίτευσης έδωσε τη δυνατότητα να εκφραστούν και άλλες απόψεις, οι οποίες μετουσιώθηκαν σε νέα κόμματα. Μετά τη θητεία του ‘81-‘85, στη Βουλή αρχίζουν να εμφανίζονται νέες δυνάμεις με μικρά ποσοστά. Πιο σημαντική σε αριθμό εδρών ήταν αυτή του Συνασπισμού (ΣΥ.ΡΙΖ.Α), ο οποίος είχε μακρά παρουσία στη Βουλή, ωστόσο με μικρή και επισφαλή εκπροσώπηση.

Γενικότερα, μπορώ να χωρίσω τη μεταπολιτευτική περίοδο σε τρία στάδια ως προς τον αριθμό των κοινοβουλευτικών ομάδων. Το πρώτο στάδιο (1974–1981) ήταν μεταβατικό, η χώρα μόλις απαλλάχθηκε από μία δικτατορία και το κομματικό σκηνικό ήταν ακόμα σε διαμόρφωση. Το δεύτερο στάδιο (1981–2009) χαρακτηρίζεται από σχετική σταθερότητα, από 3 μέχρι 5 κοινοβουλευτικές ομάδες σε κάθε θητεία. Η τελευταία περίοδος (2009 έως σήμερα) ξεκινάει με τα πρώτα σημάδια της οικονομικής κρίσης χρέους, όπου η δυσαρέσκεια απέναντι στο πολιτικό σύστημα εκφράστηκε με την εκτόξευση του αριθμού των κοινοβουλευτικών ομάδων.

Η όλη αποσταθεροποίηση τεκμαίρεται και από τη σύνθεση της Βουλής της 15ης περιόδου, όπου ο αριθμός των κοινοβουλευτικών ομάδων έφτασε στο υψηλότερο επίπεδο της Μεταπολίτευσης.

Και τελικά η πλήρης ανατροπή του πολιτικού σκηνικού, με ένα κόμμα που πάλευε να μπει στη Βουλή να καταλαμβάνει τελικά τις περισσότερες έδρες.

Όλα αυτά συνοψίζονται στην παρακάτω χρονοσειρά, όπου μετράει τον αριθμό των κοινοβουλευτικών ομάδων ανά θητεία. Εδώ φαίνονται ξεκάθαρα τα τρία στάδια που περιέγραψα.

Εκλεξιμότητα

Μία βασική κριτική στο πολιτικό σύστημα είναι ότι εκλέγονται συνεχώς οι ίδιοι. Βέβαια, αυτή η κριτική δεν μπορεί να έχει ως αποδέκτες μόνο τους πολιτικούς, αλλά και τη μερίδα πολιτών που επιλέγει να στηρίζει τους ίδιους. Δεν μπορείς να περιμένεις να δεις αλλαγή στο πολιτικό σύστημα αν εναλλάσσεις την εξουσία μεταξύ δύο-τριών κομμάτων, πόσω δε μάλλον όταν επιμένεις και στους ίδιους εκπροσώπους. Σε αυτή την ενότητα προσπαθώ να βρω ποιοι είναι οι βουλευτές που έχουν εκλεχτεί τις περισσότερες φορές, ανεξαρτήτως κόμματος.

Φιλτράροντας τους βουλευτές με 11 εκπροσωπήσεις ή παραπάνω, σε αυτή την ομάδα ανήκουν 20 βουλευτές. Με δεδομένο ότι υπάρχουν ως σύνολο 19 κοινοβουλευτικές περίοδοι από τις οποίες αναλύουμε τις φορές εκπροσώπησης ίσως τα αποτελέσματα να είναι απογοητευτικά. Αν λάβουμε υπόψιν μας το όριο των 9 συμμετοχών σε κοινοβουλευτικές περιόδους, σε αυτή την περίπτωση ανήκουν 73 βουλευτές. Μάλιστα στο παρακάτω γράφημα φαίνεται και κάτι ενδεχομένως αναμενόμενο, ότι οι περισσότεροι από αυτούς ανήκουν στα ιστορικά μεγάλα κόμματα (Νέα Δημοκρατία και ΠΑΣΟΚ) με μόλις τρεις βουλευτές σε αυτή τη λίστα να ανήκουν σε άλλα κόμματα.

Εκλεξιμότητα Κόμματος

Μέχρι στιγμής είδαμε τα μέλη του κοινοβουλίου από το 1974 που έχουν εκλεχτεί περισσότερες φορές. Θα ήταν χρήσιμο να μελετήσω το ίδιο χαρακτηριστικό σε κάθε κόμμα ξεχωριστά. Αρχικά, έχει ενδιαφέρον να δούμε σε επίπεδο κόμματος αν οι φορές εκλογής είναι σε ένα υψηλό επίπεδο και αν υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στους πιο εκλεγμένους, που ίσως οφείλεται και στη δημοφιλία τους, και στους επόμενους της λίστας. Ένας δεύτερος σκοπός είναι ότι στην προηγούμενη ενότητα δεν εντοπίζονται πολλά πρόσωπα από άλλα ιστορικά κόμματα, άρα δεν έχουμε ιδέα για το μοτίβο εκλογής τους. Συνεπώς για αυτή την ενότητα εκτός από τη ΝΔ και το ΠΑΣΟΚ, θα συμπεριλάβω το ΚΚΕ και τον ΣΥΡΙΖΑ. Προφανώς, υπάρχουν και άλλα κόμματα στην ιστορία της Βουλής, αλλά τα δεδομένα τους είναι αδύναμα καθώς δεν είναι τόσο ιστορικά όσο το ΚΚΕ, η Νέα Δημοκρατία, το ΠΑΣΟΚ και ο ΣΥΡΙΖΑ, με αποτέλεσμα να έχουν λίγες συμμετοχές στη Βουλή, άρα δεν έχει νόημα να μιλήσουμε για εκλεξιμότητα ή εμμονή σε συγκεκριμένα πρόσωπα.

ΚΚΕ

Το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 1918. Με τη δικτατορία του Μεταξά, το ΚΚΕ τέθηκε εκτός νόμου και πολλά μέλη του φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν. Κατά τη γερμανική κατοχή (1941–1944) συμμετείχε στην αντίσταση ιδρύοντας το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ. Μετά την απελευθέρωση υπήρξε σημαντική διαμάχη που κορυφώθηκε με τον εμφύλιο (1946–1949). Το ΚΚΕ παρέμεινε εκτός νόμου για πολλά χρόνια, μέχρι να νομιμοποιηθεί από τον Καραμανλή το 1974. Είναι το μόνο κομμουνιστικό κόμμα με συνεχή παρουσία στη Βουλή από το 1974.

ΝΔ

Η Νέα Δημοκρατία ιδρύθηκε τον Οκτώβριο του 1974 από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Ο χαρακτηρισμός που αποδίδεται συνήθως για την πολιτική της κατεύθυνση είναι δεξιά ή κεντροδεξιά. Εναλλάχθηκε στην εξουσία με το ΠΑΣΟΚ για δεκαετίες, αποτελώντας σταθερά τον έναν (δεξιό) πόλο του ελληνικού δικομματισμού. Από το 2019 κυβερνά με πρωθυπουργό τον Κυριάκο Μητσοτάκη.

ΠΑΣΟΚ

Το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα (ΠΑΣΟΚ) ιδρύθηκε το 1974 από τον Ανδρέα Παπανδρέου. Το 1981 κέρδισε τις εκλογές με σαρωτική πλειοψηφία. Αποτέλεσε το κόμμα που θα έφερνε ίσως τις πιο σημαντικές και εκσυγχρονιστικές πολιτικές για τη χώρα. Πολλές φορές έχει κατηγορηθεί για την οικονομική πολιτική και για τις υψηλές δαπάνες του, σε σημείο που πλέον κυκλοφορούν στο διαδίκτυο meme για τις εποχές του ΠΑΣΟΚ του ‘80. Η οικονομική κρίση του 2010 σημάδεψε βαθιά το κόμμα: από 43,9% (2009) σε 4,7% (Ιανουάριος 2015).

ΣΥΡΙΖΑ

Ο Συνασπισμός της Αριστεράς και της Προόδου ιδρύθηκε το 1989. Μέχρι το 2012 παρέμεινε μία μικρή κοινοβουλευτική δύναμη με ποσοστά που σπανίως ξεπερνούσαν το 5%. Η άνοδός του συνέπεσε με την οικονομική κρίση: από 4,6% (2009) σε 36,3% (Ιανουάριος 2015), κερδίζοντας τις εκλογές. Στην ουσία κατέρριψε τον δικομματισμό που υπήρχε μέχρι στιγμής από το 1981. Κύρια αιτία της ανόδου του κόμματος είναι η κακή οικονομική κατάσταση της χώρας που μέχρι το 2015 είχαν κυβερνήσει μόνο είτε το ΠΑΣΟΚ ή η Νέα Δημοκρατία. Με τον Αλέξη Τσίπρα, κυβέρνησε σε συνεργασία με τους ΑΝΕΛ και, παρά τη ρητορική κατά της λιτότητας, υπέγραψε τελικά τρίτο Μνημόνιο.

Δικομματισμός στην Ελλάδα

Η εμμονή σε πρόσωπα και κόμματα είναι εμφανής. Ένας ενδιαφέρων δείκτης είναι ο βαθμός δικομματισμού, δηλαδή το συνδυασμένο μερίδιο εδρών των δύο μεγαλύτερων κομμάτων. Το γράφημα παρακάτω δείχνει εξαιρετικά υψηλά ποσοστά δικομματισμού. Τα χρόνια της κρίσης το συνδυασμένο μερίδιο έπεσε σημαντικά, από περίπου 80% σε ~60%. Για να κάνω τον δικηγόρο του διαβόλου, αξίζει να σημειωθεί ότι ανά τα χρόνια το πρώτο κόμμα παίρνει μπόνους στις έδρες του, επομένως η αναλογία των εδρών δεν αντικατοπτρίζει τις πραγματικές ή έστω αναλογικές επιθυμίες του εκλογικού σώματος. Συνεπώς αυτός ο δείκτης αν και δείχνει την πρακτική δύναμη του δικομματισμού στη Βουλή, δεν δείχνει την καθαρή επιθυμία για αυτόν. Η σημαντική παραμόρφωση της εκλογικής βούλησης μέσω του μπόνους εδρών θα μπορούσε να αποτελεί ένα δικαιολογημένο παράπονο του σώματος. Πώς θα μπορούσε να κάνει μία πολιτική αλλαγή, έστω και σταδιακή αν ευνοείται σε τέτοιο βαθμό το πρώτο κόμμα;

Γυναικεία Εκπροσώπηση

Ένας σημαντικός δείκτης υγείας ενός κοινοβουλίου είναι πόσο αντιπροσωπευτικό είναι. Ιστορικά, η Ελλάδα έχει αποδώσει άσχημα σε αυτόν τον τομέα, με τις γυναίκες να υποεκπροσωπούνται διαχρονικά. Μέσα στις πρώτες δέκα βουλευτικές θητείες, οι γυναίκες αντιπροσώπευαν λιγότερο από 10% του συνόλου. Τα τελευταία χρόνια η κατάσταση βελτιώθηκε, ωστόσο η ισότητα δεν έχει επιτευχθεί και απέχουμε ακόμα πολύ από αυτή, αφού το ποσοστό των γυναικών στις τελευταίες εκλογές κυμαίνεται στο 20–25%. Δηλαδή περίπου 1 στους 4 βουλευτές, ενώ οι γυναίκες αποτελούν περίπου το μισό εκλογικό σώμα. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι γυναίκες στην Ελλάδα απέκτησαν δικαίωμα ψήφου το 1952 που ίσως να έχει συντελέσει στην αργή μετάβασή μας στο να καταπολεμήσουμε τα στερεότυπά μας, όσον αφορά το κατά πόσο και τα δύο φύλα είναι εξίσου ικανά για αυτή τη θέση.

Η ανάλυση παρακάτω εξετάζει το ποσοστό γυναικών βουλευτών ανά κόμμα. Τα δεδομένα δείχνουν ότι η ΝΔ, ως πιο συντηρητικό κόμμα, έχει διαχρονικά πολύ χαμηλή γυναικεία εκπροσώπηση. Τα αριστερά κόμματα παρουσιάζουν αισθητά διαφορετική εικόνα.

Κοινοβουλευτική Ανανέωση

Παρατηρούμε ότι ένας μικρός αριθμός κομμάτων κυριαρχεί στο ελληνικό πολιτικό σκηνικό. Τα νέα κόμματα που αναδύθηκαν κατά την κρίση ήταν κατά βάση βραχύβια. Αυτό εγείρει ένα λογικό ερώτημα: ψηφίζουν τουλάχιστον οι πολίτες για νέα πρόσωπα; Σε ποιον βαθμό κάθε νέα βουλευτική περίοδος αποτελείται από βουλευτές που εκλέγονται για πρώτη φορά;

Το γράφημα παρακάτω συγκρίνει κάθε θητεία (από τη 2η έως τη 19η) με όλες τις προηγούμενες, για να δει πόσοι βουλευτές ήταν νέοι. Τα αποτελέσματα αποκαλύπτουν ισχυρές τάσεις προς τη διατήρηση παλαιών - γνώριμων προσώπων. Ωστόσο, υπάρχουν περίοδοι που αυτή η τάση ανατρέπεται με πιο χαρακτηριστική αυτή της Ε περιόδου το 1989. Τέλος, παρατηρούμε σημαντική απόκριση της κοινωνίας για νέα πρόσωπα σε εκλογικές περιόδους μετά την κρίση χρέους της χώρας μας. Είναι εμφανής η αυξημένη ανάγκη για νέα πρόσωπα από το 2012 (ΙΔ - 14η περίοδος).

Σωρευτική Εκπροσώπηση

Κλείνω με μία σωρευτική επισκόπηση των εκλογικών αποτελεσμάτων. ΠΑΣΟΚ και ΝΔ αθροίζουν πάνω από τα τρία τέταρτα όλων των βουλευτών στην ιστορία της Βουλής. Προσθέτοντας ΚΚΕ και ΣΥΡΙΖΑ, το συνδυασμένο μερίδιο των τεσσάρων ξεπερνά το 90%.

Τέλος, το σωρευτικό μερίδιο γυναικών στο Ελληνικό Κοινοβούλιο. Τα αποτελέσματα δεν είναι ενθαρρυντικά: οι γυναίκες βουλευτές αντιστοιχούν σε μόλις ~12,1% του συνόλου των εκλεγμένων μελών.

---