Περιγραφική Ανάλυση Ελληνικού Κοινοβουλίου

Εισαγωγή

Αυτό είναι το πρώτο άρθρο ανάλυσης στην ιστοσελίδα μου! Αποφάσισα να εφαρμόσω όλο τον κύκλο της ανάλυσης δεδομένων, ξεκινώντας από την εξόρυξή τους, προχωρώντας στην τακτοποίηση και καταλήγοντας στην ανάλυσή τους. Σε αυτό το κείμενο θα ήθελα να ασχοληθώ με την ιστορία των εκπροσώπων του Ελληνικού Κοινοβουλίου και να απαντήσω κάποια ενδιαφέροντα ερωτήματα. Για τη διεξαγωγή της έρευνας χρησιμοποιώ δεδομένα που έχει δημοσιεύσει η ιστοσελίδα του Ελληνικού Κοινοβουλίου σχετικά με τους εκλεγμένους βουλευτές.

Το ελληνικό πολιτικό σκηνικό έχει κατακτήσει τη συζήτηση της κοινής γνώμης τα τελευταία χρόνια, δυστυχώς για αρνητικούς λόγους, εξαιτίας της πρόσφατης οικονομικής κρίσης. Ένα σημαντικό μέρος του διαλόγου αφορά τα αίτια της κρίσης, τα οποία αποτελούν σημείο αντιπαράθεσης μέχρι και σήμερα. Σε αυτό το άρθρο θα ασχοληθώ με μόνο ένα σημείο της κριτικής: ότι «έχουμε τους ίδιους» εκπροσώπους. Βέβαια, οι εκπρόσωποί μας στη Βουλή δεν ορίστηκαν από κανένα κόμμα — αντιθέτως έγιναν εκλογές — οπότε η κριτική επικεντρώνεται στο ότι εκλέγονται τα ίδια κόμματα ή ακόμα και οι ίδιοι βουλευτές, ίσως λόγω προσωπικών οφελών. Τελικά, τι συνέβη; Είναι ένας ισχυρισμός που έχει νόημα; Αυτό θα μελετήσω στο παρόν άρθρο.

Δεδομένα

Το σύνολο δεδομένων εξορύχθηκε από το ηλεκτρονικό αρχείο του Ελληνικού Κοινοβουλίου με τη βοήθεια του πακέτου {RSelenium}. Είναι ελεύθερα διαθέσιμο στο GitHub και καλύπτει όλες τις θητείες από το 1974 μέχρι και το 2019. Κάθε γραμμή αντιστοιχεί σε έναν βουλευτή που εκλέχτηκε σε μία θητεία, με πέντε μεταβλητές: πλήρες όνομα, κοινοβουλευτική ομάδα, εκλογική περιφέρεια, κοινοβουλευτική περίοδος και εκτιμώμενο φύλο.

Αριθμός Κομμάτων

Ξεκινώ με μία ιστορική αναδρομή στον αριθμό των κομμάτων που έχουν εκπροσωπηθεί στο Ελληνικό Κοινοβούλιο και ολοκλήρωσαν τη θητεία τους ως κοινοβουλευτική ομάδα. Από την πτώση της χούντας, τα κόμματα στο κοινοβούλιο ήταν αρκετά λίγα — τα ιστορικά: ΚΚΕ, Νέα Δημοκρατία και ΠΑΣΟΚ. Η Βουλή του 1981 αποτελούνταν μόλις από τρία κόμματα.

Η ωρίμανση των συνθηκών της Μεταπολίτευσης έδωσε τη δυνατότητα να εκφραστούν και άλλες απόψεις, οι οποίες μετουσιώθηκαν σε νέα κόμματα. Μετά τη θητεία του ‘81-‘85, στη Βουλή αρχίζουν να εμφανίζονται νέες δυνάμεις με μικρά ποσοστά. Πιο σημαντική σε αριθμό εδρών ήταν αυτή του Συνασπισμού (ΣΥ.ΡΙΖ.Α), ο οποίος είχε μακρά παρουσία στη Βουλή, ωστόσο με μικρή και επισφαλή εκπροσώπηση.

Γενικότερα, μπορώ να χωρίσω τη μεταπολιτευτική περίοδο σε τρία στάδια ως προς τον αριθμό των κοινοβουλευτικών ομάδων. Το πρώτο στάδιο (1974–1981) ήταν μεταβατικό — η χώρα μόλις απαλλάχθηκε από μία δικτατορία και το κομματικό σκηνικό ήταν ακόμα σε διαμόρφωση. Το δεύτερο στάδιο (1981–2009) χαρακτηρίζεται από σχετική σταθερότητα, από 3 μέχρι 5 κοινοβουλευτικές ομάδες σε κάθε θητεία. Η τελευταία περίοδος (2009 — σήμερα) ξεκινάει με τα πρώτα σημάδια της οικονομικής κρίσης χρέους, όπου η δυσαρέσκεια απέναντι στο πολιτικό σύστημα εκφράστηκε με την εκτόξευση του αριθμού των κοινοβουλευτικών ομάδων.

Η όλη αποσταθεροποίηση τεκμαίρεται και από τη σύνθεση της Βουλής της 15ης περιόδου, όπου ο αριθμός των κοινοβουλευτικών ομάδων έφτασε στο υψηλότερο επίπεδο της Μεταπολίτευσης.

Και τελικά η πλήρης ανατροπή του πολιτικού σκηνικού — με ένα κόμμα που πάλευε να μπει στη Βουλή να καταλαμβάνει τελικά τις περισσότερες έδρες.

Όλα αυτά συνοψίζονται στη παρακάτω χρονοσειρά, όπου μετράει τον αριθμό των κοινοβουλευτικών ομάδων ανά θητεία. Εδώ φαίνονται ξεκάθαρα τα τρία στάδια που περιέγραψα.

Εκλεξιμότητα

Μία βασική κριτική στο πολιτικό σύστημα είναι ότι βγαίνουν συνεχώς οι ίδιοι. Βέβαια αυτή η κριτική δεν μπορεί να έχει ως αποδέκτες μόνο τους πολιτικούς, αλλά και τη μερίδα πολιτών που επιλέγει να στηρίζει τους ίδιους. Δεν μπορείς να περιμένεις να δεις αλλαγή στο πολιτικό σύστημα αν εναλλάσεις την εξουσία μεταξύ δύο-τριών κομμάτων, πόσω δε μάλλον όταν επιμένεις και στους ίδιους εκπροσώπους. Τελικά τι συνέβη στην Ελλάδα; Σε αυτή την ενότητα βρίσκω ποιοι είναι οι βουλευτές που έχουν εκλεχτεί περισσότερες φορές.

Φιλτράροντας τους βουλευτές με 11 εκπροσωπήσεις ή παραπάνω, σε αυτή την ομάδα ανήκουν 8 βουλευτές. Όλοι τους ανήκουν στα δύο μεγάλα κόμματα, τη ΝΔ και το ΠΑΣΟΚ. Για να βρούμε βουλευτές άλλων κομμάτων θα πρέπει να χαλαρώσουμε τον δείκτη, στις 9 ή 10 εκπροσωπήσεις: η κ. Παπαρήγα έχει εκλεγεί 10 φορές με το ΚΚΕ και ο κ. Δραγασάκης 9 φορές με τον ΣΥΡΙΖΑ.

Εκλεξιμότητα Κόμματος

Μέχρι στιγμής είδαμε τα μέλη του κοινοβουλίου, από το 1981 μέχρι και το 2019, που έχουν εκλεχτεί περισσότερες φορές. Θα ήταν ιδιαιτέρως χρήσιμο να μελετήσω το ίδιο χαρακτηριστικό σε κάθε κόμμα ξεχωριστά. Για αυτό το λόγο θα αναλύσω μόνο τα πιο ιστορικά κόμματα: ΚΚΕ, ΝΔ, ΠΑΣΟΚ και ΣΥΡΙΖΑ.

ΚΚΕ

Το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 1918. Με τη δικτατορία του Μεταξά, το ΚΚΕ τέθηκε εκτός νόμου και πολλά μέλη του φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν. Κατά τη γερμανική κατοχή (1941–1944) συμμετείχε στην αντίσταση ιδρύοντας το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ. Μετά την απελευθέρωση υπήρξε σημαντική διαμάχη που κορυφώθηκε με τον εμφύλιο (1946–1949). Το ΚΚΕ παρέμεινε εκτός νόμου για πολλά χρόνια, μέχρι να νομιμοποιηθεί από τον Καραμανλή το 1974.

ΝΔ

Η Νέα Δημοκρατία ιδρύθηκε τον Οκτώβριο του 1974 από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας. Θεωρείται ο πολιτικός διάδοχος της ΕΡΕ και τοποθετείται στον χώρο της κεντροδεξιάς. Εναλλάχθηκε στην εξουσία με το ΠΑΣΟΚ για δεκαετίες, αποτελώντας σταθερά τον έναν πόλο του ελληνικού δικομματισμού. Από το 2019 κυβερνά υπό τον Κυριάκο Μητσοτάκη.

ΠΑΣΟΚ

Το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα (ΠΑΣΟΚ) ιδρύθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 1974 από τον Ανδρέα Παπανδρέου. Το 1981 κέρδισε τις εκλογές με σαρωτική πλειοψηφία, εγκαινιάζοντας μία μακρά περίοδο κυριαρχίας. Η οικονομική κρίση του 2010 σημάδεψε βαθιά το κόμμα: από 43,9% (2009) σε 4,7% (Ιανουάριος 2015).

ΣΥΡΙΖΑ

Ο Συνασπισμός της Αριστεράς και της Προόδου ιδρύθηκε το 1989. Μέχρι το 2012 παρέμεινε μία μικρή κοινοβουλευτική δύναμη με ποσοστά που σπανίως ξεπερνούσαν το 5%. Η εκρηκτική άνοδός του συνέπεσε με την οικονομική κρίση: από 4,6% (2009) σε 36,3% (Ιανουάριος 2015), κερδίζοντας τις εκλογές. Υπό τον Αλέξη Τσίπρα, κυβέρνησε σε συνεργασία με τους ΑΝΕΛ και, παρά τη ρητορική κατά της λιτότητας, υπέγραψε τελικά τρίτο Μνημόνιο.

Δικομματισμός στην Ελλάδα

Η εμμονή σε πρόσωπα και κόμματα είναι εμφανής. Ένας ενδιαφέρον δείκτης είναι ο βαθμός δικομματισμού — δηλαδή το συνδυασμένο μερίδιο εδρών των δύο μεγαλύτερων κομμάτων. Το γράφημα παρακάτω δείχνει εξαιρετικά υψηλά ποσοστά δικομματισμού. Τα χρόνια της κρίσης το συνδυασμένο μερίδιο έπεσε σημαντικά, από περίπου 80% σε ~60%.

Γυναικεία Εκπροσώπηση

Ένας σημαντικός δείκτης υγείας ενός κοινοβουλίου είναι πόσο αντιπροσωπευτικό είναι. Ιστορικά, η Ελλάδα έχει αποδώσει άσχημα σε αυτόν τον τομέα, με τις γυναίκες να υποεκπροσωπούνται διαχρονικά. Μέσα στις πρώτες δέκα βουλευτικές θητείες, οι γυναίκες αντιπροσώπευαν λιγότερο από 10% του συνόλου. Τα τελευταία χρόνια η κατάσταση βελτιώθηκε, ωστόσο η ισότητα δεν έχει επιτευχθεί. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι γυναίκες στην Ελλάδα απέκτησαν δικαίωμα ψήφου το 1952.

Βέβαια, το να ρίχνουμε όλη την ευθύνη στην κοινωνία είναι κάπως άδικο, δεδομένου ότι τα κόμματα επιλέγουν τα ψηφοδέλτιά τους. Η ανάλυση παρακάτω εξετάζει το ποσοστό γυναικών βουλευτών ανά κόμμα. Τα δεδομένα δείχνουν ότι η ΝΔ, ως πιο συντηρητικό κόμμα, έχει διαχρονικά πολύ χαμηλή γυναικεία εκπροσώπηση. Τα αριστερά κόμματα παρουσιάζουν αισθητά διαφορετική εικόνα.

Κοινοβουλευτική Ανανέωση

Παρατηρούμε ότι ένας μικρός αριθμός κομμάτων κυριαρχεί στο ελληνικό πολιτικό σκηνικό. Τα νέα κόμματα που αναδύθηκαν κατά την κρίση ήταν κατά βάση βραχύβια. Αυτό εγείρει ένα λογικό ερώτημα: ψηφίζουν τουλάχιστον οι πολίτες για νέα πρόσωπα; Σε ποιον βαθμό κάθε νέα βουλευτική περίοδος αποτελείται από βουλευτές που εκλέγονται για πρώτη φορά;

Το γράφημα παρακάτω συγκρίνει κάθε θητεία (από τη 2η έως την 17η) με όλες τις προηγούμενες, για να δει πόσοι βουλευτές ήταν νέοι. Τα αποτελέσματα αποκαλύπτουν ισχυρές τάσεις προς τη διατήρηση γνωστών προσώπων.

Σωρευτική Εκπροσώπηση

Κλείνω με μία σωρευτική επισκόπηση των εκλογικών αποτελεσμάτων. ΠΑΣΟΚ και ΝΔ αθροίζουν πάνω από τα τρία τέταρτα όλων των βουλευτών στην ιστορία της Βουλής. Προσθέτοντας ΚΚΕ και ΣΥΡΙΖΑ, το συνδυασμένο μερίδιο των τεσσάρων πλησιάζει το 90%.

Τέλος, το σωρευτικό μερίδιο γυναικών στο Ελληνικό Κοινοβούλιο. Τα αποτελέσματα δεν είναι ενθαρρυντικά: οι γυναίκες βουλευτές αντιστοιχούν σε μόλις ~12,8% του συνόλου των εκλεγμένων μελών.

---